bvvtn

BIẾN CHỨNG SỬ DỤNG GLUCOCORTICOID

Đăng lúc: Thứ ba - 09/06/2020 12:10 - Người đăng bài viết: admin
BIẾN CHỨNG SỬ DỤNG GLUCOCORTICOID

BIẾN CHỨNG SỬ DỤNG GLUCOCORTICOID

BIẾN CHỨNG SỬ DỤNG GLUCOCORTICOID
I.Đại cương và sinh lý tuyến thượng thận:
1.Cấu tạo tuyến thượng thận:
- Vỏ thượng thận từ ngoài vào trong gồm 3 lớp:
 + Vùng cầu sản xuất mineralocorticoid (aldosterone)
 + Vùng bó sản xuất glucocorticoid ( cortisol 10-20mg/ ngày) được điều hòa bởi ACTH của tuyến yên
 + Vùng lưới sản xuất androgen
- Tủy thượng thận sản xuất catecholamine
2.Cơ chế điều hòa ngược âm tiết cortisol:

- Cortisol tăng => ACTH giảm
- Cortisol giảm => ACTH tăng
Stress: khi cơ thể gặp stress,
ACTH được bài tiết lập tức
 => thượng thận tiết cortisol trong
vài phút
 
 -Nhịp ngày đêm của cortisol :
 
 
 
 
 
                                                                                                        
 
 
II. Tác dụng của cortisol :
1.Tác dụng sinh lý của cortisol :
- Dị hóa đạm.
- Phân hủy và tái phân bố mỡ.
- Tăng sự tân sinh đường, giảm thu nạp đường ở ngoại vi nên có huynh hướng gây tăng đường huyết.
- Tác dụng kháng sinh tố D: giảm hấp thu Calci ở ruột, tăng thải Calci qua thận, giảm hoạt động tạo xương của cốt bào.
- Tăng sự hấp thu Na+ và nước, tăng thải ion H+ và K+
2.Tác dụng dược lý :
- Kháng viêm
- Ức chế miễn dịch
- Chống dị ứng
III. Phân nhóm thuốc Glucocorticoids dựa vào thời gian bán hủy sinh học
 
 
 - Thời gian bán hủy sinh học càng dài, thuốc tác dụng càng mạnh, càng nhiều tác dụng phụ.
- Thuốc tổng hợp thường có tác dụng kháng viêm mạnh.
- Đa số các loại corticoids tổng hợp (Ví dụ:dexamethasone) thường ít tác dụng giữ muối nước hơn các corticoid tự nhiên (Ví dụ: cortisol)
IV. Tác dụng phụ của corticoid:
  Thường khi dùng liều cao, kéo dài hoặc do ngưng thuốc đột ngột nhất là sau một thời gian dùng thuốc với liều cao kéo dài.
1.Tác dụng phụ:
1.1 Biến chứng sớm:
- Viêm loét dạ dày:
 + Có thể gây loét nhiều ổ, thường tại bờ cong lớn.
 + Hay gặp khi suy dinh dưỡng, dùng thêm các thuốc NSAIDs (tăng nguy cơ loét gấp 4 lần dùng corticoid đơn thuần) hay có tiền căn viêm loét dạ dày.
 + Có thể do tăng sản xuất acid, giảm sản xuất chất nhày,giảm sự tái sinh tế bào
- Giảm sức đề kháng đối với tác nhân gây nhiễm trùng:
+  Dễ nhiễm trùng với vi trùng sinh mủ,virus, lao, nhiễm nấm.
+ Lao tiềm ẩn có thể nặng thêm.
+ Các dạng nhiễm virus như thủy đậu, herpes,zona,sởi… có thể trở thành cấp tính
- Tâm thần kinh:
+ Gây hưng phấn, ăn ngon miệng, mất ngủ
+ Nặng hơn có thể gây nói sảng, hoang tưởng, trầm cảm, lú lẫn
+ Với bệnh nhân có tiền căn bệnh tâm thần dễ bị, có thể có cơn tâm thần cấp
1.2 Biến chứng muộn:
- Rối loạn phân bố mỡ, thay đổi ở da niêm:
+ Vẻ mặt hay kiểu hình dạng Cushing: mặt tròn, mỡ tập trung vùng gáy,thân   mình (bụng, vai, lưng).
+ Da mỏng, da dễ bầm máu khi va chạm nhẹ , dễ bị nứt rạn, chậm hóa sẹo khi bị thương (Glucocorticoid ức chế tạo protein, giảm tạo collagen ở mô liên kết)
+ Da mặt ửng đỏ, nhiều mụn trứng cá.

+ Có thể rậm lông, mọc râu thường ở phụ nữ.
  
- Rối loạn ở xương:
+ Loãng xương: do dị hóa đạm làm khung chất đạm của xương trở nên thưa thớt, corticoid ức chế sự hoạt động của tạo cốt bào giảm sự hấp thu calci ở ruột nên dễ bị loãng xương. Người lớn tuổi dễ bị gãy xương ở xương dài, xẹp đốt sống. Dễ bị khi dùng glucocorticoid liều cao, kéo dài.
+ Hoại tử đầu xương đùi vô trùng: Triệu chứng gợi ý: đau khớp và hạn
chế vận động khớp/BN dùng liều cao corticoid hoặc dùng corticoid kéo dài
X quang khớp háng phát hiện tổn thương đã rõ ràng và nặng. MRI có độ nhạy cao hơn trong chẩn đoán.
+ Trẻ em bị chậm tăng trưởng : dùng corticoid làm chậm tăng trưởng và chậm dậy thì. Theo dõi chiều cao mỗi 06 tháng và ghi vào biểu đồ tăng trưởng để phát hiện sớm.
- Chuyển hóa:
+ Có thể gây đái tháo đường ở người rối loạn dung nạp đường huyết hoặc đái tháo đường tiềm ẩn. Làm đường huyết khó ổn định ở bệnh nhân đái tháo đường
+ Rối loạn lipid máu.
+ Rối loạn điện giải: Giữ Natri và nước (do tác dụng giống aldosterone) làm tăng cân, phù gây tăng huyết áp nặng lên và phù nhiều hơn trong suy tim, suy thận. Giảm Kali máu.
- Mắt:tăng nhãn áp, đục thủy tinh thể.
 2.Biến chứng khi ngưng thuốc:
- Tái phát triệu chứng bệnh chính :Thường do giảm liều nhanh.Triệu chứng tái phát sẽ hết khi tăng liều trở lại. Có thể ngừa tình trạng này bằng cách giảm liều thuốc từ từ.
- Suy thượng thận chức năng: Dùng corticoid lâu ngày nhất là với liều cao, tuyến yên sẽ
bị ức chế nên sẽ giảm hoặc ngưng tiết ACTH và làm teo
thượng thận nội sinh
+ Triệu chứng bị che lấp khi còn đang dùng thuốc
Sẽ lộ rõ khi có stress như nhiễm trùng, chấn thương hoặc
một bệnh lý cấp tính nào khác hoặc ngưng thuốc nhất là
ngưng thuốc đột ngột đưa đến suy thượng thận cấp.
+ Sau khi ngưng corticoid, phải có thời gian thượng thận mới
hồi phục trở lại.
Để giảm bớt tình trạng này,đề nghị:
- Khi dùng thuốc với liều cao và lâu, phải giảm liều từ từ đến khi ngưng thuốc.
- Khi dùng thuốc đến liều tương đương của prednisone 0.3mg/kg/ngày, chuyển sang dùng cách ngày, liều của 2 ngày dùng trong 1 ngày duy nhất.
- Khi có stress có thể phải chuyển sang dùng hydrocortisone với liều gấp 2-4 lần liều sinh lý hay hơn nữa trong vài ngày cho đến khi hết stress.
3. Biến chứng khi dùng tại chỗ:
- Dùng glucocorticoid tại chỗ ( bôi ngoài da nhỏ mắt, mũi hoặc xịt hít, chích tại khớp) cũng có tác dụng phụ như dùng toàn thân.
- Ngoài ra bôi ngoài còn có thể gây teo da, mỏng lõm nhăn da, giãn mạch da, dễ bầm và xuất huyết trên da, mụn nước, mụn mủ trên mặt, nhiễm trùng nhiễm nấm trên da, viêm da…Corticoid xịt họng có thể gây: nhiễm nấm Candida  hầu họng, cần xúc họng sau khi xịt thuốc.Corticoid chích tại khớp có thể gây nhiễm trùng tại chỗ: nhiễm trùng khớp xảy ra 2 - 3 ngày sau chích.
V. Chỉ định và chống chỉ định:
1.  Chỉ định:
- Điều trị thay thế trong các trường hợp suy vỏ thượng thận ( cấp, mạn, suy tuyến yên, suy thượng thận do thuốc…) Dùng liều sinh lý: Hydrocortisone 15-20 mg/ ngày.
- Test ức chế Dexamethasone để chẩn đoán Cushing.
- Chỉ định điều trị liều dược lý: vì có nhiều tác dụng phụ nên cần chẩn đoán chính xác trước khi dùng và dùng khi không còn thuốc nào khác tốt hơn.
Chống viêm, chống dị ứng cấp: hen phế quản cấp, sốc phản vệ…
Chống viêm,ức chế miễn dịch (prednisone 1-2 mg/kg/ngày) viêm khớp dạng thấp, Lupus ban đỏ, hội chứng thận hư nguyên phát, lồi mắt nặng Basedow… 1.Chống chỉ định tương đối:
- Có thai 3 tháng đầu
- Lao phổi tiến triển, nhiễm trùng nặng .
- Xuất huyết dạ dày do loét dạ dày- tá tràng, loét dạ dày tiến triển.
- Tăng huyết áp, suy tim nặng
- Đái tháo đường không ổn định
- Rối loạn tâm thần nặng, tiến triển.
- Có thai 3 tháng đầu
- Tăng nhãn áp.
   Không có chống chỉ định tuyệt đối
VI. Chú ý khi dùng coriticoid:
1. Đánh giá bệnh nhân trước khi dùng thuốc: để tránh làm nặng thêm các bệnh có sẵn khi dùng corticoid.
- Bệnh nhân nhiễm trùng:
+ Hỏi tiền căn nhiễm trùng : lao phổi…
+ Chụp X Quang phổi. Nếu bị lao phải được điều trị thuốc kháng lao trước.
+ Trong khi dùng thuốc nên chụp Xquang định kỳ hay khi có nghi ngờ.
+ Theo dõi nhiễm trùng cơ hội.
- Bệnh nhân viêm loét dạ dày, có tiền căn viêm loét dạ dày, có giảm Albumin máu, xơ gan…Dùng liều lượng và thời gian hợp lý để giảm tác dụng phụ, phòng ngừa bằng thuốc ức chế H2, ức chế bơm proton , không nên dùng chung NSAIDs.
- Bệnh nhân tăng huyết áp,có bệnh tim mạch, suy thận: chọn loại corticoid ít giữ muối và nước, hạn chế lượng muối nhập, xem xét bù Kali,lợi tiểu.
- Bệnh nhân rối loạn tâm thần.
- Bệnh nhân có bệnh mắt: gửi khám mắt đo nhãn áp ngay nếu có nguy cơ, khám mắt 1 năm/ lần nếu dùng corticoid kéo dài > 6 tháng.
 2.Chọn loại thuốc:
Quan trọng khi dùng kéo dài. Thường dùng loại corticoid tác dụng dài, ít giữ muối giữ nước, ức chế vùng hạ khâu não tuyến yên trong thời gian tương đối ngắn, có thể dùng cách ngày : Prednisolon,Methylprednisolon.
3.Chọn cách dùng:
- Đường uống: kéo dài.
- Đường tĩm mạch: liều cao, cấp tính.
- Bôi ngoài da, hít, xịt…
 4.Theo dõi trong quá trình điều trị:
- Triệu chứng bệnh chính giảm → giảm liều dần để tránh tác dụng phụ. Dùng 01 lần buổi sáng nếu được.
- Theo dõi tác dụng phụ: cân nặng, nhiệt độ, huyết áp, đường huyết, Kali, tình trạng nhiễm trùng…
 5. Giảm liều và dùng cánh ngày:
- Không nên ngưng corticoid đột ngột khi dùng > 02 tuần vì dễ gây ra suy thượng thận cấp. Giảm liều corticoid từ từ: mỗi 5-7 ngày, khi liều dùng còn  5-10mg có thể ngưng, có thể chuyển sang uống cách ngày. Phải dùng corticoid tác dụng trung bình.
- Đánh giá hạ đồi - tuyến yên  - thượng thận trước khi ngưng thuốc:

   
*Nghiệm pháp Synecthan tác dụng ngắn (ACTH): Nghiệm pháp đánh giá dự trữ thượng thận

6.Hướng dẫn bệnh nhân:
- Theo dõi sức khỏe : cân nặng, huyết áp…
- Dùng thuốc đúng liều, đúng thời gian.
- Nếu có stress tăng liều corticotid lên 2-3 lần liều sinh lý duy trì thường ngày
- Đến khám tại các cơ sở y tế theo định kỳ hay khi có hành vi,biểu hiện bất thường.

Tác giả bài viết: Bs. Phạm Thị Lanh- Khoa Nội Tổng Hợp
Nguồn tin: Nội Tiết Học Đại Cương 2007 Bài giảng Biến chứng sử dụng Glucocorticoid – Ts.Bs Trần Quang Nam- Bộ Môn Nội Tiết-ĐHYD Tp Hồ Chí Minh
Đánh giá bài viết

Ý kiến bạn đọc

 
BỆNH VIỆN ĐA KHOA VÙNG TÂY NGUYÊN, Địa chỉ: 184 Trần Quý Cáp- Phường Tự An- TP Buôn Ma Thuột- tỉnh Đắk Lắk, Điện thoại nóng: 0262. 3919009 - 0262. 3852654
Điện thoại phòng KHTH
SIADH (Hội chứng tiết Hormon chống bài niệu không thích hợp)
CHƯƠNG TRÌNH MỔ MẮT TỪ THIỆN KẾT NỐI YÊU THƯƠNG – ĐEM ÁNH SÁNG CHO NGƯỜI NGHÈO 2020
ĐIỀU TRỊ THÀNH CÔNG CA BỆNH CHUYỂN DẠ SINH NON VỚI TRACTOCILE
BÁO CÁO KẾT QUẢ ĐẠI HỘI ĐẢNG BỘ BỆNH VIỆN ĐA KHOA VÙNG TÂY NGUYÊN LẦN THỨ XV, NHIỆM KỲ 2020-2025
Màu Blouse trắng tôi yêu
BỆNH LÝ AMYDAL
Tác hại của thuốc lá trên cơ thể con người
BIỆN PHÁP TRÁNH THAI SAU SANH!
ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ GIẢM ĐAU CỦA LEVOBUPIVACAINE PHỐI HỢP VỚI FENTANYL QUA CATHETER NGOÀI MÀNG CỨNG SAU PHẪU THUẬT THAY KHỚP HÁNG
NHỮNG ĐIỀU KHÔNG PHẢI AI CŨNG BIẾT
KHOA CHẤN THƯƠNG CHỈNH HÌNH NỐI THÀNH CÔNG 2 TRƯỜNG HỢP ĐỨT LÌA/GẦN LÌA CHI THỂ
Thông báo mời thầu: Goái thầu vệ sinh công nghiệp Bệnh viện ĐK Vùng Tây Nguyên
Thông báo tuyển dụng Bác sĩ, điều dưỡng
TÔI LÀ HẠT NẮNG
Quan tâm chăm sóc sức khỏe của nhân dân theo tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh
Nhận thức về tác hại của thuốc lá và tuổi trẻ học đường
MỘT THOÁNG BLOUSE TRẮNG
Cấp cứu bệnh nhi với vết thương ở ruột
KHI EM LÀ BÁC SỸ
BIẾN CHỨNG SỬ DỤNG GLUCOCORTICOID

Bạn quan tâm gì về BV?

Chuyên môn

Dịch vụ y tế

Ứng dụng kỹ thuật KH

Các vấn đề trên

Thống kê truy cập

  • Đang truy cập: 23
  • Hôm nay: 2641
  • Tháng hiện tại: 165346
  • Tổng lượt truy cập: 10195787
Cổng dịch vụ công quốc gia
Từ điển RHM
Sở Y Tế Đắk Lắk
Bộ y tế
Cục phòng chống HIV/ADIS
Bệnh viện Việt Đức
Cục quản lý dược
Cục khám chữa bệnh
Về đầu trang